Amasya Genel Bilgi



Karadeniz Bölgesi'nin orta bölümünde, Yesilirmak nehrinin dogu-bati dogrultusunda ve bu nehrin iki kiyisinda yer almaktadir. Amasya, kuzeyden Samsun, batidan Çorum, dogu ve güneyden Yozgat, güneydogu'dan Tokat illeri ile çevrilidir.

Yüzölçümü 5690 km2, denizden yüksekligi 392 m.dir. Nüfusu 2000 genel nüfus sayimina göre 365.231'dir.

Sehrin asil yerlesim ve gelisim alani Yesilirmak'in güney kiyisindadir. Yesilirmak tarafindan ikiye ayrilan mahalleler nehir üzerindeki 7 köprü ile birbirine baglanir. Dar bir vadide kurulmus olmasindan dolayi önemli bir sehirdir. Bu konumundan dolayi da kurulusundan bu yana, her dönemde ayni yerde kalmistir.

Yesilirmak, Amasya ovasindan çikip, Ferhat Bogazindan geçtikten sonra âdeta sakli bir vadiye girmektedir. Amasya, vadi yamaçlarina dogru gelismistir, ancak elverissiz konumu nedeniyle yamaçlardan fazla yükselmeye olanak bulunmamis, bu da sehrin Yesilirrmak vadisi boyunca dogu-bati dogrultusunda uzunlamasina yayilma göstermesine neden olmustur.

Günümüzde sehir bir vadide sakli konumunu korumakta ve Anadolu'da "V" sekilli bir vadi tabaninda kurulmus tek büyük sehir olarak varligini devam ettirmektedir. Yesilirmagin kuzey kiyisinda kale kalintilari, kral mezarlari ile Yesilirmak arasinda yerlesim alani dar oldugundan, yerlesme ince bir serit olusturmaktadir.

Ilin ekonomisi tarim ve hayvanciliga dayanmaktadir. Bugday ve arpa gibi tahillarin yani sira sekerpancari, tütün, kenevir, basta elma olmak üzere çesitli sebze ve meyveler yetistirilmektedir. Ayrica küçük ölçüde mera hayvanciligi yapilir.

1950'lere kadar küçük sanayinin bulundugu ilde hizli bir gelisim sürecine girilmistir. 1954'te kurulan Amasya Seker Fabrikasini sonraki yillarda tarim ürünlerini isleyen meyve suyu üreten fabrikalar izlemistir.

Amasya'nin ismi Ilk Çaglarda Grekçe olarak Amaseia sözcügünden gelmistir. Sonraki yillarda Türkler bu ismi Amasya olarak degistirmistir. Tarihi çaglarda Amasya hakkinda en iyi bilgileri cografyaci Strabon vermistir. Strabon'a göre sehri Amazonlardan Amasis kurmus, bu yüzden de Amaseia olarak taninmistir.

Ilk kurulus yeri günümüzdeki kalenin oldugu tepe olara kabul edilir. Amaseia'nin tam olarak nerede ve kimler tarafindan kuruldugu hakkinda kesin bir bulguya rastlanilmamakla birlikte, yapilan Arkeolojik arastirmalara göre; Amesia'nin tarihinin M.Ö.5500'lere kadar uzandigi anlasilmaktadir. Amaseia'dan günümüze ulasan eser ise; Yesilirmak'in kuzeyindeki dagin eteklerinde bulunan Akrapolis ve büyük bir kismi daha sonradan bir çok kez onarilan surlardir.

Bölgede Yapilan arkeolojik arastirmalar, Amasya'nin çok eski bir yerlesim merkezi oldugunu göstermektedir. Suluova çevresindeki kazilarda höyüklerden çikarilan çanak, çömlek ve savas aletleri, Neolitik ve Kalkolitik dönemlerde (M.Ö. 5500-3500) Amasya'nin bir yerlesim merkezi oldugunu ortaya koymaktadir. Tokat-Amasya sinirlari yakinlarinda yapilan kazilarda Bronz Çagina ait vazolar ele geçirilmistir.

Anadolu'da M.Ö. 1900-1200 yillari arasinda hüküm süren Hititler, MÖ.XIV.yüzyilin sonlarinda buraya "hakmis" ismini vermislerdir. Bu yerlesim merkezi, Amasya'da kurulan sehir kültürünün de baslangici olmustur. Hitit devleti MÖ.1200'lerde Friglerin akinlari sonucunda yikilmistir. Anadolu'da, Amasya'yi da içine alan bir devlet kuran Friglerin egemenligi 500 yil sürmüstür. Kisa bir süre için Amasya'ya hakim olan Kimmerler'in yerini (M.Ö. 650) Lidyalilar almis, Lidya'lilar ile Persler arasinda yapilan savastan (M.Ö. 585) sonra, Amasya Perslerin egemenligi altina girmistir. Uzun bir süre Pers satrabi tarafindan yönetilen Amasya daha sonra I. Mitridat tarafindan kurulan Pers-Pontus devleti egemenligine girmistir.

Batidan Anadolu'ya ilerleyen Romalilar, Kapadokyalilar ile Galatlar'i birlestirip Pers-Pontus Kralligi üzerine sürdüler. Ancak VI. Mitridat zamaninda durum degismis ve Romalilar M.Ö. 123'te bütün güçlerini geri çekmek zorunda kaldilar. Böylece "Mitridat Savaslari" olarak bilinen mücadelelerde Romalilar Anadolu'da en büyük yenilgilerini aldilar. Mitridat Romalilarin saldirilarina daha fazla dayanamamis ve M.Ö. 70 yilinda Roma Generali Lukullus Amasya'yi ele geçirmistir. Amasya yaklasik 400 yil boyunca Roma egemenliginde kalmistir. Roma Imparatorlugunun M.S. 395'te ikiye bölünmesiyle, Amasya'nin yönetimi Dogu Roma'ya (Bizans)geçmistir. Bundan sonra dini yönden bes patriklige bölünen Bizans (Dogu Roma) Imparatorlugunun, patriklik merkezlerinden biri de Amasya olmustur.

Amasya, MS.VIII. yüzyildan sonra Araplar ile Bizanslilar arasinda sürekli olarak el degistirmistir. 1071 yilinda Alparslan'a yenilen Bizans Imparatoru Romen Diogenes, tahttan indirildigini Amasya'da ögrenmistir. Bundan sonra da Alparslan'in komutanlarindan Danismend Ahmed Gazi tarafindan ele geçirilerek Selçuk yönetimine sokulmustur (1075). Haçli seferlerinin Amasya'ya yönelmesi üzerine Anadolu selçuklulari ile kuvvetlerini birlestiren Danismentliler Haçlilari Merzifon Ovasinda yenilgiye ugratmislardir. Bundan sonra Selçuklu hükümdari Sultan Mesut, Danismentli emirler arasinda çikan anlasmazliklardan yararlanarak 1143'te Amasya'yi onlardan almis ve Anadolu selçuklularinin baskenti yapmistir.1199 yilinda ise Haçli ordulari Amasya'ya gelmis ve sehirde büyük tahribatlar yapmislardir. Bundan sonra Amasya'da babai Isyanlari bas göstermis, 1243'te Mogollarin batiya dogru ilerlemeleri üzerine Kösedag'da yapilan savasi Selçuklular kaybetmistir.

Mogollarin Erzincan'a kadar ilerlemesi üzerine Amasya'da yapilan bir antlasma sonunda Anadolu'nun yönetimi Mogollara geçmis, Amasya valiligi de Emir Seyfettin Torumtay'a verilmistir. Mogol Imparatorunun 1258'de ölümü üzerine, imparatorluk topraklari üzerinde dört büyük devlet kurulmustur. Bu devletlerden Ilhanlilar Anadolu'yu isgal etmis, Amasya'daki hakimiyetleri de 1335'e kadar sürmüstür. Bundan sonraki 8 yil boyunca Amasya çesitli yerel beyliklerin egemenligi altinda kalmistir. Ilhanlilarin Anadolu Valisi Aladdin Eretna 1341'de bagimsizligini ilan etmis ve Eretna Devletini kurmustur. Bu devletin sinirlari içinde yer alan Amasya, daha sonra bir kaç defa el degistirmistir.

1360 yilinda Amasya valisi olan Sadgeldi Pasa, Eretna'ya olan bagliligini bozarak Amasya Beyligi'ni kurmustur. Sadgeldi Pasa, kuvvetli rakibi Sivas Hükümdari Kadi Burhaneddin'i ortadan kaldirmak için 1382'de giristigi Kazova Savasi'nda ölmüstür. Bu savastan sonra Kadi Burhaneddin Amasya topraklari üzerinde hak iddia etmeye baslamistir. Bölgedeki diger beyler de Amasya'yi ele geçirmek isteyince, Amasya Beyligini yönetenler Osmanli Devleti'nin himayesine girmeyi önermislerdir.

Osmanli Hükümdari Sultan Murad bu öneriyi kabul etmis ve Sehzadesi Yildirim Bayezid'i Amasya'ya vali olarak göndermistir. Böylece Amasya Beyligi, Osmanli Devleti'nin bir eyaleti, Yildirim Beyazit da bu eyaletin ilk valisi olmustur.

Sultan Murad'in ölümü üzerine padisah olan Yildirim Bayezid, Timur tehlikesine karsilik, oglu Çelebi Mehmet'i Amasya Valisi yapmistir. Yildirim Beyazit'in 1402'de Timur'a yenilmesinden sonra Amasya'nin önde gelenleri Çelebi Mehmet'i tekrar sehre davet etmislerdir. Çelebi Mehmet'in 1413'te Osmanli hükümdari olmasindan sonra oglu Sehzade Murat'i Amasya'ya vali olarak atamistir. Ankara valisi Yörgüç Pasa da devlet islerini yürütmek için, Amasya'ya davet edilmistir. Sehzade II. Murat'in padisah olmasindan sonra, büyük sehzadesi Çelebi Ahmet Amasya'ya vali olarak atanmis(1435), ancak valiligi uzun sürmemis, 1438'de ölünce yerine Sehzade Mehmet (Fatih Sultan Mehmet) vali olarak atanmistir. Sehzade Mehmet ayni yil Manisa'ya vali ataninca yerine de II. Murad'in en büyük sehzadesi Alaeddin getirilmistir. Fakat Alaeddin, kendisini çekemeyenler tarafindan 18 yasinda bogdurulunca bu kez, II. Bayezid 1454 tarihinde Amasya'ya vali olmustur.

II. Bayezid döneminde Amasya tam bir bilim ve sanat merkezi haline gelmistir. öyle ki sehirde, bir kadin sairin (Mihri Hatun) yetismesine olanak taniyacak bir kültür ortami vardir. II. Bayezid, Fatih Sultan Mehmet'in ölümü üzerine Osmanli Devleti'nin 8. padisahi olunca büyük oglu Sehzade Ahmet Amasya'ya vali olmus 1481 - 1512 yillari arasinda bu sehirde valilik yapmistir. Sehzade Ahmet edebiyata ve musikiye düskün oldugu için Seyh Hamdullah gibi bir çok sanatçi Amasya'da toplanmistir.

Iranlilarin Anadolu'da olusturdugu tehlike karsisinda, onlarla savasmak yerine, babasinin ölümü üzerine padisah olmak üzere Amasya'yi terk etmistir. Oysa bu sirada Yavuz Sultan Selim Osmanli tahtina geçmistir. Bunun üzerine Sehzade Ahmet de Amasya'ya dönerek bagimsizligini ilan etmis, adina hutbe okutmustur. Ardindan 1513 yilinda Amasya'dan ayrilarak, Yenisehir'de Sultan Selim ile savasir ve yenilerek öldürülür. Yavuz Sultan Selim, Çaldiran zaferinden sonra 1515 yilinin kisini Amasya'da geçirir. 1516 yilinda da Misir seferine çikar. Fakat, agabeyinin oglu Murad ve taraftarlari bu sirada Amasya ve bölgesinde Celali isyanlarini çikarirlar. Bölgedeki huzursuzluklar yüzünden Rum eyaletinin merkezi Amasya'dan Sivas'a kaydirilir.

Kanuni Sultan Süleyman'in oglu Sehzade Mustafa 1538'de Amasya'ya vali olmus ve bu görevi 1553'e kadar yürütmüstür. Düzenlenen bir tertip sonucunda Konya'da öldürülmüstür. Bu duruma çok üzülen Amasya halki ve ileri gelenleri Kanuni'ye gücenmislerdir. Kanuni Sultan Süleyman 1554 yilinda Amasya'ya gelir ve 6 ay burada kalir. Amasyalilardaki bu üzüntüyü gidermek amaciyla bir yillik vergiyi affeder, timarli sipahileri terhis eder. Bu arada da bir çok diplomatik faaliyetlerde bulunur, çesitli ülkelerin elçilerini kabul eder.

1555 Haziran'inda sehirden ayrilir. Kanuni Sultan Süleyman'in büyük oglu Sehzade Bayezid Amasya'ya vali olarak atanir. Fakat babasiyla ters düsmesi ve kardesiyle taht mücadelesine girmesi ve bu mücadeleyi kaybetmesi sonucu 1559'da Iran'a kaçar. Bu olaydan sonra Amasya ve civarinda bir çok isyan hareketi görülür. Bu hareketler Amasya'da hem maddi hem de manevi bir çok zarara yol açar. Ancak, 1919 yilina kadar Amasya'da bunlardan baska önemli bir olay olmamistir.

Osmanli Devletinin 30 Ekim 1918 tarihinde Mondoros Mütarekesini imzalamasi üzerine itilaf devletleri Anadolu'yu paylasmak üzere harekete geçmisler, Ingilizler, Fransizlar ve Italyan'lar çesitli sehirleri isgal etmeye baslamislardi.Mustafa Kemal Pasa 16 Mayis 1919'da Samsun'a çikarak, 12 Haziran 1919'da Amasya'ya gelmistir. Amasya'yi daha güvenli buldugundan Anadolu ve Trakya'daki birçok askeri ve mülki idarecilerle iliskilerini yürütmüstür. 22 Haziran 1919'da yayinladigi Amasya Tamimi ile Milli Mücadelesi'nin ilk adimini atmistir.